Onze moeder die in de hemelen zijt?

Met de onlangs uitgekomen film De uitnodiging worden we geconfronteerd met een reeks theologische vragen die door het boek worden opgeroepen en de moeite om God op een scherm te projecteren.
Een van de hoofdpersonen in het boek bijvoorbeeld is een vrouw die ‘Papa’ genoemd wordt. Zij speelt de rol van God de vader.
Haar karakter roept vragen op over de identiteit van God en over sexe-gebonden taal.
‘Ik ben noch mannelijk noch vrouwelijk’ openbaart Papa zich in het boek, ‘ook al zijn beide geslachten aan mijn aard ontleend’. ‘Als ik er voor kies om als een man of een vrouw aan jullie te verschijnen dan is dat omdat ik van jullie houd’. ‘Door als vrouw aan jullie te verschijnen en te vragen of jullie mij ‘Papa’ willen noemen heb ik beelden vermengd om ervoor te zorgen dat jullie al te gemakkelijk terugvallen op je godsdienstig geconditioneerd zijn’.
‘Godsdienstig geconditioneerd zijn’ wijst in dit verband op het gebrek om voornamelijk mannelijke beelden voor God te gebruiken.
Als het aankomt op goddelijke titels voor God moeten we dan niet méér inclusief en sexe-neutraal zijn?
Toevallig stelde een student mij onlangs een soortgelijke vraag: ‘onlangs sprak ik iemand op de universiteit die mij ervan wilde overtuigen om in een vrouwelijke God te geloven – God de Moeder – waarbij hij verschillende bijbelteksten aanhaalde. Ik had hier nog nooit iets over gehoord en daarom wist ik er niet goed op te antwoorden. Als christen denk ik dat het niet kan, maar hoe kan ik dat uit de bijbel bewijzen?’
Dat is op meerdere niveau’s een goede vraag.
Zijn intuïtie is goed: de bijbel betitelt God nooit als moeder.
Maar de vraag is het waard om nauwkeuriger naar te kijken omdat op heel wat plaatsen in de bijbel voor God wèl vrouwelijk spraakgebruik gebruikt wordt.

Vrouwelijke passages

God is geest’ naar de woorden van Jezus (Joh. 4:24).
God is geen sexueel wezen, ook is hij biologisch niet mannelijk. Hij is geest.
Vanaf de eeuwigheid heeft God geen lichamelijkheid en daarom bezit hij geen uiterlijke mannelijke kenmerken: baardhaar, spieren, mannelijke geslachtsdelen, geen Y chromosoom, geen mannelijke hormonen.
‘Mannelijk’ is een biologisch woord en God is geen biologisch wezen.
Maar God heeft er toch voor gekozen om zichzelf in de bijbel te openbaren met taal die zowel mannelijk als vrouwelijk is.
Zo wordt op tenminste 26 bijbelplaatsen Gods karakter en daden geopenbaard met vrouwelijke beelden:
• Numeri 11:12
• Deuteronomium 32:18
• Ruth 2:12
• Job 38:8
• Job 38:28–29
• Psalm 17:8
• Psalm 22:9–10
• Psalm 90:2
• Psalm 91:4
• Psalm 123:2
• Psalm 131:2–3
• Spreuken 8:1
• Spreuken 8:22–25
• Jesaja 31:5
• Jesaja 42:13–14
• Jesaja 45:10
• Jesaja 46:3
• Jesaja 49:15
• Jesaja 63:15
• Jesaja 66:7–13
• Hosea 13:8
• Mattheus 23:37
• Lukas 13:34
• Lukas 15:8–10
• Johannes 3:3–8
• 1 Petrus 2:2–3
Toch geeft dit ‘bewijsmateriaal’ ons niet het recht om te bidden tot ‘onze Moeder die in de hemelen zijt’.
Om tenminste drie redenen:

1. Gebruik van namen

Ook al worden er vrouwelijke beelden voor Gods daden gebruikt om het zorgzame en tedere karakter van God te illustreren, er wordt nergens verwezen naar vrouwelijke namen voor God.
Linguïstisch gezien gaat het bij alle expliciete vrouwelijke verwijzingen naar God om beeldspraak: overeenkomsten, analogieën, beelden en personificatie.
Er zijn geen plaatsen waar vrouwelijke termen als namen, titels of aanspraken van God worden gebruikt en daarom zijn er geen vrouwelijke voornaamwoorden voor God.
Er zijn geen teksten waar God rechtstreeks met een vrouwelijk woord wordt geïdentificeerd, zelfs geen figuurlijk gebruikt voornaamwoord.
Met andere woorden, God wordt nergens rechtstreeks genoemd als moeder, vrouw of vrouwelijke vogel waar hij wel vader, koning, rechter of herder wordt genoemd.
Dat verklaart waarom de bijbel zoveel mannelijke namen voor God heeft: heer, vader, koning, rechter, redder, heerser, herder, oorlogsheld, echtgenoot en zelfs een handjevol beeldende mannelijke amen als rots, burcht, schild, en vrouwelijke namen voor God – koningin, vrouw, moeder en dochter – nooit worden gebruikt..
2. De betekenis van de incarnatie

Het tweede overtuigende argument is de drie-eenheid.
De mens-geworden Jezus markeert de komst van de ‘God-mens’ in de menselijke geschiedenis.
Anders dan de eeuwige God (die niet biologisch is) komt Jezus als mens op aarde en neemt als zoon van God een biologisch mannelijk geslacht aan.
Vanaf dit moment wordt de aard van God steeds duidelijker – de contouren van de drie-eenheid duiken met name in het Nieuwe Testament op en de Vader-Zoon dynamiek ontwikkelt zich sterk – en treffen we een sterker afzetten tegen vrouwelijke beelden van God aan.
Deze trinitarische ontwikkeling verklaart waarom het gros van de vrouwelijke beeldspraak in het Oude Testament staat.
Al naar gelang de Bijbel steeds meer God laat zien als Vader, Zoon en Geest, nemen de vrouwelijke beelden voor God niet toe, maar verdwijnen naar de achtergrond.

3. Vrouwelijke beelden voor mannen

In de derde plaats is het in de bijbel niet ongewoon dat er vrouwelijke beelden toegepast worden op mannen (zoals bijvoorbeeld in 2 Samuel 17:8).
Dat komt ons vandaag de dag niet onbekend voor aangezien wij het vaak hebben over de vrouwelijke kant van mannen waarmee we bedoelen dat mannen meer díe kwaliteiten aan de dag kunnen (en moeten) leggen die vaak aan vrouwen worden toegeschreven, bijvoorbeeld tederheid.
De angst van de apostel Paulus over de groei van zijn kerken vergeleek hij met barensweeën (Gal.4:19).
En Paulus’ apostolische zorg wordt vergeleken met de vriendelijkheid en het geduld van een zorgzame moeder (1 Thess.2:7).
Toch is Paulus’ mannelijkheid door deze twee vrouwelijke beelden duidelijk nooit ter discussie gesteld.
Hetzelfde geldt voor de passage in Jes. 60:16 waarin de bloei van Sion wordt beschreven als ‘gezoogd worden door koninklijke borsten’.
Waar de Bijbel voor God vrouwelijke beelden gebruikt (als baren en zogen) zet het ons dan ook niet méér aan om over God als een vrouw te denken dan wij over koningen als vrouwen denken.
Mijn conclusie uit de bijbelse verwijzingen is dan ook dat er inderdaad een paar vrouwelijke beelden voor God in de bijbel zijn, maar dat deze nergens aanleiding bieden om aan een seksuele tweeslachtigheid in de goddelijke natuur te denken.
Ze rechtvaardigen niet het gebruik van ‘moeder’ of andere vrouwelijke namen voor God.


Een woord voor vrouwen

Zijn mannen dus meer naar Gods zin?
Absoluut nee!
Alles wat in de vrouw geschapen is wat haar anders maakt dan de man komt van God en laat iets van hem zien.
De vrouw is niet geschapen naar het beeld van een of andere godheid. Die bestaat niet.
Zij is geschapen naar het beeld van God.
Als de bijbel zegt ‘zij en hij zijn geschapen naar het beeld van God’ betekent dit dat ook zíj geschapen is naar het beeld van haar schepper.
Daarom is het belangrijk om te zeggen dat in zijn goddelijke wezen (dan hebben we het niet over de incarnatie van de God-mens) God niet mannelijk is en ook niet vrouwelijk.
Mannelijkheid en vrouwelijkheid zijn Gods schepping, evenals de dragers ervan.
Beíden zijn geworteld in God zelf.
En toch doen Gods zelf gekozen namen er toe.
Mannelijke namen voor God zijn geen bewijs van ‘godsdienstig geconditioneerd zijn’, maar een product van Gods zelf-openbaring.
God heeft ervoor gekozen om zichzelf bekend te maken met mannelijke namen en wij nemen die namen in geloof aan, omdat het niet te verontschuldigen overmoed en afgoderij is van de kant van begrensde mensen om de beelden waarmee de eeuwige God gekozen heeft om zich te openbaren te veranderen.
God de vader is geest.
Hij schiep man en vrouw naar zijn eigen beeld alhoewel hijzelf noch mannelijk noch vrouwelijk is.
Hij geeft er de voorkeur aan om zijn eigen natuur met mannelijke namen te openbaren en soms met vrouwelijke beelden.
Vandaar dat het onmogelijk is van God op het scherm een beeld te maken.